Nawozy azotowe – kiedy stosować azot i jak dobrać nawóz do uprawy?

Azot w dużym stopniu decyduje o tempie wzrostu roślin, rozwoju powierzchni liści oraz budowaniu plonu. Jednocześnie należy do składników, których niewłaściwe zastosowanie może szybko prowadzić do strat ekonomicznych. Zbyt mała dawka ogranicza potencjał plantacji, natomiast nadmiar sprzyja nadmiernemu rozwojowi części wegetatywnych, może opóźniać dojrzewanie oraz zwiększać podatność roślin na wyleganie i porażenie przez choroby. Skuteczne nawożenie nie polega więc na wyborze produktu o najwyższej zawartości azotu. Trzeba dopasować formę składnika, dawkę i termin aplikacji do wymagań konkretnej uprawy, kondycji roślin, właściwości stanowiska oraz przewidywanego przebiegu pogody.

Jak ustalić zapotrzebowanie uprawy na azot?

Azot uczestniczy w tworzeniu aminokwasów, białek, enzymów i chlorofilu. Wpływa na intensywność fotosyntezy, rozwój części nadziemnych i zdolność roślin do budowania biomasy. Jego znaczenie oraz tempo pobierania zmieniają się jednak w kolejnych fazach rozwojowych. W zbożach azot wpływa m.in. na krzewienie, liczbę źdźbeł produkcyjnych, rozwój kłosa i parametry jakościowe ziarna. W rzepaku wspiera odbudowę rozety po zimie, rozwój pędów i tworzenie łuszczyn. Kukurydza pobiera duże ilości składnika w okresie intensywnego przyrostu liści i łodygi, natomiast w buraku cukrowym nadmiar azotu może pogarszać jakość technologiczną korzeni.
Dawki nie należy ustalać wyłącznie według ogólnego schematu dla danego gatunku. W obliczeniach trzeba uwzględnić:

• oczekiwany plon i jednostkowe pobranie azotu,
• zawartość azotu mineralnego w glebie,
• przedplon i pozostawione resztki pożniwne,
• nawożenie naturalne i organiczne,
• kondycję oraz obsadę roślin,
• zasobność gleby w pozostałe składniki.

Znaczenie ma również stan plantacji. Słabo rozkrzewione zboża po zimie mogą wymagać innej strategii niż gęsty, dobrze rozwinięty łan, w którym zbyt wysoka dawka szybko działającego azotu zwiększy ryzyko wylegania.

Kiedy można rozpocząć nawożenie azotem?

Termin pierwszego wysiewu musi odpowiadać zarówno obowiązującym przepisom, jak i rzeczywistej możliwości pobierania składnika przez rośliny. Formalna możliwość zastosowania nawozu nie oznacza jeszcze, że zabieg będzie uzasadniony w każdych warunkach. W okresie od 1 do ostatniego dnia lutego nawożenie można rozpocząć wcześniej, jeżeli w danym powiecie przez pięć kolejnych dni średnia dobowa temperatura przekracza:

• 3°C w przypadku roślin zasianych jesienią, upraw trwałych i wieloletnich oraz trwałych użytków zielonych,
• 5°C w przypadku pozostałych upraw.

Niezależnie od temperatury nawozów nie wolno stosować na gleby zalane, nasycone wodą, pokryte śniegiem ani zamarznięte. Za zamarzniętą nie uznaje się gleby, która rozmarza co najmniej powierzchniowo w ciągu dnia. Termin wysiewu powinien uwzględniać również stan gleby, możliwość bezpiecznego wjazdu na pole oraz prognozę pogody. Zastosowanie nawozu na nieaktywną plantację, przed intensywnymi opadami lub podczas zalegania nadmiaru wody zwiększa ryzyko strat zamiast poprawiać start roślin. W uprawach ozimych pierwsza dawka powinna zapewnić azot na początkowy okres wiosennego wzrostu. Kolejne aplikacje należy powiązać z tempem rozwoju plantacji i tworzeniem elementów struktury plonu. W uprawach jarych część nawożenia można wykonać przedsiewnie, a pozostałą ilość dostarczyć pogłównie.

Jakie formy azotu występują w nawozach?

Forma chemiczna azotu wpływa na tempo działania, mobilność składnika w glebie i ryzyko strat. Z tego względu dwa nawozy dostarczające taką samą ilość czystego N nie zawsze będą działały w identyczny sposób.
Azot azotanowy jest bezpośrednio dostępny dla roślin i może działać szybko. Jest przydatny w nawożeniu pogłównym oraz wtedy, gdy plantacja potrzebuje intensywnego pobudzenia wzrostu. Jednocześnie łatwo przemieszcza się w profilu glebowym, dlatego przy nadmiarze opadów wzrasta ryzyko jego wymywania. Azot amonowy jest zatrzymywany przez kompleks sorpcyjny gleby i pozostaje mniej mobilny. Rośliny mogą pobierać go bezpośrednio, a część ulega stopniowej przemianie do formy azotanowej. Połączenie obu form występuje m.in. w saletrze amonowej i saletrzakach. Azot amidowy jest charakterystyczny przede wszystkim dla mocznika. Przed wykorzystaniem przez rośliny przechodzi przemiany w glebie, których tempo zależy od temperatury i wilgotności. W Polsce mocznik granulowany może być stosowany, gdy zawiera inhibitor ureazy albo biodegradowalną powłokę. Wymieszanie nawozu z glebą może ograniczać straty, ale nie zastępuje tego wymogu.
RSM łączy formę azotanową, amonową i amidową. Umożliwia precyzyjne dozowanie nawozu i sprawną obsługę dużych powierzchni, ale wymaga odpowiedniego wyposażenia do przechowywania, transportu i aplikacji.

Saletra amonowa, saletrzak, mocznik czy RSM?

Dobór produktu powinien wynikać z terminu zabiegu, oczekiwanego tempa działania, warunków glebowych i możliwości technicznych gospodarstwa. Dostępne w Centrum Nawozów nawozy azotowe obejmują produkty różniące się koncentracją i formą składnika oraz zawartością pierwiastków dodatkowych. Saletra amonowa sprawdza się przede wszystkim wtedy, gdy potrzebny jest szybko dostępny azot połączony z formą działającą bardziej stopniowo. Wysoka koncentracja N pozwala wnieść określoną ilość składnika przy mniejszej masie nawozu. Saletrzaki również zawierają formę azotanową i amonową, ale mają niższą koncentrację azotu. W ich składzie występują wypełniacze wapniowe albo dolomitowe, które mogą dostarczać wapń i magnez. Nie należy jednak traktować saletrzaku jako zamiennika wapnowania, ponieważ zastosowana dawka nie wystarczy do uregulowania odczynu całej warstwy uprawnej.
Mocznik wyróżnia się wysoką koncentracją azotu, ale jego działanie zależy od przebiegu przemian w glebie. RSM może być korzystny dla gospodarstw posiadających odpowiednią infrastrukturę i dążących do precyzyjnej aplikacji nawozu płynnego.

Anvistar 34% N czy Canvil z magnezem?

Różnice między nawozami dobrze pokazuje porównanie saletry amonowej Anvistar z saletrzakiem Canvil Mg. Oba produkty dostarczają azot w równych proporcjach formy azotanowej i amonowej, ale różnią się koncentracją składnika oraz udziałem magnezu.
Saletra amonowa Anvistar 34% N zawiera:

• 34% azotu całkowitego,
• 17% azotu azotanowego,
• 17% azotu amonowego,
• 0,2% magnezu.

Produkt jest przeznaczony do nawożenia przedsiewnego i pogłównego oraz dostępny w Centrum Nawozów w opakowaniu typu big bag 500 kg. Przy dawce 200 kg/ha dostarcza 68 kg azotu, w tym po 34 kg w formie azotanowej i amonowej. Wysoka koncentracja składnika zmniejsza masę nawozu potrzebną do wniesienia zaplanowanej dawki N.

Canvil z magnezem zawiera:

• 27% azotu całkowitego,
• 13,5% azotu azotanowego,
• 13,5% azotu amonowego,
• 4% całkowitego MgO, co odpowiada 2,4% magnezu,
• 1% MgO rozpuszczalnego w wodzie.

Nawóz zawiera również wypełniacz dolomitowy będący źródłem wapnia. Przy dawce 200 kg/ha dostarcza 54 kg azotu oraz 8 kg całkowitego MgO, w tym 2 kg MgO rozpuszczalnego w wodzie. Produkt może być przydatny na stanowiskach, na których oprócz azotu należy uwzględnić także magnez.
Anvistar lepiej odpowiada sytuacjom, w których priorytetem jest skoncentrowane nawożenie azotowe. Canvil Mg pozwala natomiast połączyć aplikację azotu z uzupełnieniem magnezu. Porównując ich opłacalność, należy brać pod uwagę nie tylko cenę tony, ale również koszt kilograma N, ilość pozostałych składników oraz masę nawozu potrzebną na hektar.

Jak dopasować nawożenie azotowe do uprawy?

W zbożach ozimych wiosenne nawożenie zazwyczaj dzieli się na dawkę startową i kolejne aplikacje powiązane z rozwojem źdźbła oraz kształtowaniem plonu. Pierwsza dawka powinna uwzględniać stopień rozkrzewienia. Na plantacji słabej może wspierać tworzenie dodatkowych źdźbeł, natomiast w gęstym łanie nadmierna ilość szybko dostępnego azotu zwiększa ryzyko wylegania. Rzepak ozimy rozpoczyna intensywne pobieranie składników stosunkowo wcześnie. Pierwszą dawkę azotu należy połączyć z oceną kondycji roślin po zimie, obsady oraz przewidywanej regeneracji. W tej uprawie szczególne znaczenie ma także siarka, której niedobór ogranicza prawidłowe wykorzystanie azotu. Kukurydza największe ilości N pobiera w okresie intensywnego wzrostu wegetatywnego. Część dawki można zastosować przed siewem, a pozostałą wprowadzić później w strefę międzyrzędzi. Rozsiew nawozu granulowanego na wysokie rośliny może powodować zatrzymywanie granul w lejkach liściowych i prowadzić do uszkodzeń. W buraku cukrowym zbyt wysoka lub zbyt późna dawka azotu sprzyja rozwojowi liści kosztem parametrów technologicznych korzeni. W ziemniaku nadmierne nawożenie może przedłużać wzrost naci i opóźniać dojrzewanie bulw. Na użytkach zielonych dawki należy powiązać z liczbą pokosów i tempem odrastania runi.

Jak ograniczyć straty azotu?

Straty zwiększają się, gdy forma nawozu, termin aplikacji i warunki pogodowe nie są właściwie dopasowane. Azot azotanowy może przemieszczać się poza zasięg systemu korzeniowego, natomiast z form amonowych i amidowych część składnika może być tracona do atmosfery. Na podmokłych i słabo natlenionych stanowiskach wzrasta również ryzyko denitryfikacji.
Efektywność nawożenia poprawia przede wszystkim:

• dzielenie wysokich dawek zgodnie z rytmem pobierania azotu,
• unikanie wysiewu przed długotrwałymi, intensywnymi opadami,
• dobór nawozu do temperatury i wilgotności gleby,
• uwzględnianie azotu z obornika, gnojowicy i resztek pożniwnych,
• utrzymywanie odpowiedniego odczynu i bilansu siarki, fosforu, potasu oraz magnezu,
• równomierny wysiew i właściwa kalibracja rozsiewacza.

Nawet prawidłowo obliczona dawka nie zostanie wykorzystana, jeżeli roślinom brakuje wody albo innych składników pokarmowych. W okresie suszy nawóz może pozostać w suchej powierzchniowej warstwie gleby. Z kolei intensywny opad po zastosowaniu dużej jednorazowej dawki zwiększa ryzyko przemieszczenia azotu poza aktywną strefę korzeniową.

Jak rozpoznać niedobór i nadmiar azotu?

Niedobór azotu najczęściej powoduje zahamowanie wzrostu, zmniejszenie powierzchni liści oraz ich jasnozielone lub żółtawe zabarwienie. Ponieważ składnik jest mobilny w roślinie, pierwsze objawy zazwyczaj pojawiają się na starszych liściach. W zbożach można również obserwować słabsze krzewienie i redukcję liczby źdźbeł. Nadmierne nawożenie prowadzi do intensywnego wzrostu masy nadziemnej, ciemnozielonego zabarwienia roślin i przedłużenia wegetacji. Tkanki mogą być bardziej delikatne, a łan podatniejszy na wyleganie oraz rozwój chorób. Sam wygląd liści nie zawsze wystarczy do prawidłowej diagnozy. Podobne objawy mogą wynikać z niedoboru siarki, nieprawidłowego odczynu, uszkodzenia systemu korzeniowego, chłodu lub nadmiaru wody. Przed zastosowaniem dodatkowej dawki należy więc ocenić całe stanowisko i przebieg dotychczasowego nawożenia.

Jak wybrać nawóz azotowy do gospodarstwa?

Wybór powinien uwzględniać nie tylko procentową zawartość azotu, ale także jego formę, dodatkowe składniki, termin zabiegu oraz logistykę wysiewu. Saletra amonowa będzie odpowiednia, gdy liczą się szybkie działanie i wysoka koncentracja N. Saletrzak z magnezem może lepiej pasować do stanowiska wymagającego jednoczesnego uzupełnienia azotu oraz Mg. Mocznik i RSM wymagają natomiast uwzględnienia specyficznych zasad stosowania oraz możliwości technicznych gospodarstwa. W Centrum Nawozów można porównać produkty o różnych składach i sposobach działania oraz przeliczyć, ile azotu rzeczywiście dostarczy planowana dawka na hektar. Takie podejście ułatwia dobranie nawozu do potrzeb uprawy, ogranicza przypadkowe nakładanie składników i pozwala lepiej ocenić koszt całego programu nawożenia.